«Әдетте стартаперде алдымен идея пайда болады, содан кейін барып қаржы табылады. Менде бәрі керісінше болды»
– Дилдора, сіз кәсіпкерлік жолыңызды дәстүрлі бизнестен бастадыңыз. Қандай іспен айналыстыңыз?
– 2017 жылы Малайзиядан Ташкентке оралдым. Куала-Лумпурдағы Азия-Тынық мұхиты университетінде инженер мамандығы бойынша оқып жүрген едім. Сол жылы Teodora Goods атты компания құрдым. Ол компания Өзбекстанда өсірілген ауылшаруашылық өнімдерін әлемнің түкпір-түкпіріне экспорттаумен айналысады. Бұл жоба қазір де жұмыс істеп тұр.
– Неліктен тағы да IT-стартап ашуға бел будыңыз?
– Бірнеше себеп қабат келді. Ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау саласында әр жеткізілген партия бойынша үнемі бір әрекетті қайта-қайта орындау қажет. Бірақ, бір нәрсесі дұрыс болмай қалуы мүмкін деген жағдайдың 20-ға жуық сценарийі бар, мысалы, көкөніс бүлінуі мүмкін немесе қаптаушы қыздарды ұзақ іздейсің.
Одан бөлек, Өзбекстанда бұл салада ештеңе цифрланбаған. Қаптаушыларды жалдау немесе фермермен жұмыс бастау үшін көлікке отырып, ауылдарды аралап, керек адамды іздейсің. Ал жұмыстың алғашқы күндерінде барлық процесті өзің бақылауың керек.
Мысалы, қаптаушылар туралы айтсақ, таңғы 5-ке дейін суық қоймаға келіп, жұмысшыларды орындарына отырғызу, жұмыстың қалай ұйымдастырылуы керегін көрсету қажет. Әйтпесе, олар қалай болса солай отырып алады да, нәтижесінде жәшіктер бір жақта, өнім екінші жақта жатады. Содан кейін шамамен бір сағат бойы өзім де өнім қаптап, сол уақыт ішінде шын мәнінде қанша жұмыс істеуге болатынын түсінемін. Кейін жұмысшылардың мен болмаған кездегі жылдамдығын дұрыс бағалай аламын.
Қиындықтарға қарамастан, көкөніс пен жеміс-жидек экспорты – өте табысты бизнес. Бір жүк көлігіне өнімнің өзіндік құнына байланысты $7 мыңнан $200 мыңға дейін тауар сияды. Егер бірдеңесі дұрыс болмай қалса, үлкен шығынға ұшырауға болады.
Teodora Goods-та жұмыс істеген жылдар ішінде барлық ықтимал қиындыққа кезіккен шығармын, бұл саланың ішкі механикасын жақсы түсіндім және цифрландыру арқылы көптеген проблеманы шешуге болатынын білдім.
– Dalatek идеясы қай кезде туды?
– Әдетте стартаперлерде алдымен идея пайда болады, содан кейін қаржы іздейді. Ал менде бәрі керісінше болды. 2020 жылы менің болашақ кофаундерім әрі инвесторым Лазиз Адхамов экспорт процесін цифрландыратын агротех-платформа жасағысы келетінін айтып, мені жобаға кеңесші болуға шақырды.
Келістім, бірақ алғашқы кездесуде мені директор ретінде таныстырды, кейін компаниядан үлес те алдым.
– Алғашқы кезеңде қандай қиындықтар болды?
– Сол кезде менің стартапқа қатысты тәжірибем де, IT саласында білімім де жоқ еді. Сондықтан ұзақ уақыт бойы процестерді зерттеп, Лазиздің идеяларын жүзеге асырып, бәріне үлгеруге тырыстым.
Astana Hub және Google For Startups-тың Silkway Accelerator бағдарламасына қабылданғаным маған қатты көмектесті. Teodora Goods-тағы тәжірибеме байланысты мені құрметтей бастады, себебі бұл компанияның алғашқы жылында-ақ айналымы $500 мыңға жеткен. Бірақ Dalatek-тегі үлесімнің қанша екенін айтқанда, трекерлер шарт қойды: егер сол күннің ішінде кофаундермен сөйлесіп, үлесімді көбейтпесем, бағдарламада ары қарай өтпеймін деді. Ақыры үлесімді арттыра алдым.
Бұл бағдарлама стартаптың қалай жұмыс істейтінін және қандай проблемалар болуы мүмкін екенін түсінуге көмектесті. Бірақ негізінен бәрін тәжірибе арқылы үйренуге тура келді.
«Көп фейлден өттік және оларды қабылдадық»
– Жобаны қандай қаражатпен дамыттыңыздар?
– Dalatek-ке жалпы $170-200 мыңдай инвестиция салынды, оның басым бөлігі алғашқы екі жылда жұмсалды. Бірақ бұл әдеттегі инвестиция тарту болған жоқ. Әр айдың соңында Лазизге шығындар туралы есеп беріп, қажетті соманы алып отыратынбыз: орта есеппен айына $5-10 мың.
– Табысыңызды қашан көре бастадыңыз?
– Тұрақты пайдаға жұмыс істеген үшінші жылы шыға бастадық. Сол кезде HoReCa сегментімен жұмыс істей бастадық. Біз азық-түлік базарлары мен мейрамханалар арасында делдал болдық. Өнімді көтерме бағамен сатып алып, бөліп, мейрамханаларға жеткізіп тұрдық. Клиент табуда қиындық болған жоқ: қоғамдық тамақтану орындары бізбен жұмыс істеуге қуана келісті, өйткені олар көтерме жеткізушілермен тікелей байланыса алмайтын. Кейде мейрамханаға бар болғаны 5 кг картоп керек, ал фермерлер тауарды 20 тоннадан төмен сатпайды.
Осы схема бойынша 4 ай жұмыс істедік. Ай сайын айналымды 2 есе өсіріп отырдық. Нәтижесінде айлық айналым $70 мыңға жетті. Біздің табысымыз – осы соманың 10%-ы, яғни шамамен $7 мың.
– Соған қарамастан, бұл бағытты жауып тастадыңыздар. Неге?
– 35 мейрамханаға жеткенде жүйе бұзылды. Клиенттер тауар сапасына және жеткізудегі ақауларға шағымдана бастады. Тұрақтылықты бақылау мүмкін болмады: жұмыс таңғы 5-те басталып, 6:30-да тауар мейрамханаларға жеткізілу керек. Осы уақыт ішінде өнімді сатып алу, партияларға бөлу, шот-фактура рәсімдеу сияқты жұмыстарды атқару қажет.
Үнемі осындай қарбалас жағдайында толық бақылауға уақыт та, ресурс та қалмайды. Сөйтіп кейде жәшіктің астында бүлінген немесе дұрыс емес өнім түсіп кететін жағдайлар болды.
– Dalatek 5 жыл ішінде бірнеше рет өзгерді. Қазір стартап немен айналысады?
– Жобаны қайтадан құрып жатырмыз. Өте көп фейлдерден өттік, оларды қабылдадық және өзімізді стартап деп атауды доғардық. Мобильді қосымша немесе басқа цифрлық өнім жасамас бұрын фермерлер, ірі бизнес және мемлекет арасындағы процестерді жолға қою маңызды екенін түсіндік. Сондай-ақ елде бар үлкен проблеманы шешу керек.
– Қандай проблема туралы айтып отырсыз?
– Өзбекстанда ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаудың нақты стратегиясы жоқ: елде өсірілетін өнімнің шамамен 70%-ы зая кетеді. Басқа елдерде де жағдай шамамен сондай. Себебі процестер жолға қойылмаған.
Экспорт стратегиясы әр өнімге бөлек жасалуы тиіс. Ағашта өсіп, 3 аптада шіріп кететін шие мен жарты жыл сақтауға болатын бақша асқабын бір схемамен сату мүмкін емес. Сондай-ақ шаруа қожалығының көлемі де маңызды. Агросаланы түсінбейтін көптеген кәсіпкерлердің қатесі – процеске қатысушылардың бәріне ортақ бір шешім ұсынуға тырысуы. Әрине, нәтиже болмайды.
8 жыл бойы бұл салада жүріп түрлі елде оқыдым. Жақында бір ай Жапонияда болдым. Бұл сапар менің стратегиямды өзгертті: алдымен ел көлемінде ең болмағанда бір өнім бойынша жағдайды тәртіпке келтіру керек екенін түсіндім, содан кейін барып басқаларын қосуға болады.
– Жұмысты неден бастадыңыз?
– Ташкентке оралып, көп ұзамай бірден ынтымақтастық туралы бірнеше ұсыныс алдым. Қазір үш мемлекеттік мекемеде кеңесші ретінде жұмыс істеп жатырмын. Қызанақ жеткізу тізбегін іске қосып жатырмыз. Қызанақ өсіретін ұсақ және ірі фермерлерден кооператив құрып, бәрін бір заңды тұлға мен бір банктік есепшотқа біріктіріп жатырмыз. Содан кейін бірлесе стратегия құрып, өнімді ел ішінде және экспортқа сататын боламыз.
Сонымен бірге кооператив мүшелеріне арналған сақтандыру өнімдерін іске қосуды жеделдетіп жатырмын. Азық-түлік экспорты – бір күнде $100 мың жоғалтуы мүмкін аса тәуекелді бизнес, бірақ елде әлі күнге шейін ешқандай қорғаныс құралдары жоқ. Банктік шешімдермен де айналысып жатырмыз, мысалы факторинг және сатып алуды қаржыландыру.
Сақтау инфрақұрылымы – бөлек бағыт. Өзбекстанда суық қоймалар көп, бірақ көбіне жалға беру ресми емес, келісімшартсыз жүреді, сондықтан мәселе туғанда өз құқығыңды қорғай алмайсың. Сондықтан пилот аясында суық қоймаларды тексеру және стандарттау жөніндегі жұмысты жүргізіп жатырмыз, осылайша өнімнің сапалы сақталуына кепілдік беріледі.
Сонда фермерден бастап супермаркетке, мейрамханаға және шетелдік клиентке дейін тауар кедергісіз жететін жабық тізбек қалыптасады. Қазір фермерлерді таңдап қойдық, сақтандыру және банктік өнімдер ішінара дайын, ал қоймалар тексеруден өтуде.
Толығырақ Digitalbusiness.kz сайтында
«Әдетте стартаперде алдымен идея пайда болады, содан кейін барып қаржы табылады. Менде бәрі керісінше болды»
– Дилдора, сіз кәсіпкерлік жолыңызды дәстүрлі бизнестен бастадыңыз. Қандай іспен айналыстыңыз?
– 2017 жылы Малайзиядан Ташкентке оралдым. Куала-Лумпурдағы Азия-Тынық мұхиты университетінде инженер мамандығы бойынша оқып жүрген едім. Сол жылы Teodora Goods атты компания құрдым. Ол компания Өзбекстанда өсірілген ауылшаруашылық өнімдерін әлемнің түкпір-түкпіріне экспорттаумен айналысады. Бұл жоба қазір де жұмыс істеп тұр.
– Неліктен тағы да IT-стартап ашуға бел будыңыз?
– Бірнеше себеп қабат келді. Ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау саласында әр жеткізілген партия бойынша үнемі бір әрекетті қайта-қайта орындау қажет. Бірақ, бір нәрсесі дұрыс болмай қалуы мүмкін деген жағдайдың 20-ға жуық сценарийі бар, мысалы, көкөніс бүлінуі мүмкін немесе қаптаушы қыздарды ұзақ іздейсің.
Одан бөлек, Өзбекстанда бұл салада ештеңе цифрланбаған. Қаптаушыларды жалдау немесе фермермен жұмыс бастау үшін көлікке отырып, ауылдарды аралап, керек адамды іздейсің. Ал жұмыстың алғашқы күндерінде барлық процесті өзің бақылауың керек.
Мысалы, қаптаушылар туралы айтсақ, таңғы 5-ке дейін суық қоймаға келіп, жұмысшыларды орындарына отырғызу, жұмыстың қалай ұйымдастырылуы керегін көрсету қажет. Әйтпесе, олар қалай болса солай отырып алады да, нәтижесінде жәшіктер бір жақта, өнім екінші жақта жатады. Содан кейін шамамен бір сағат бойы өзім де өнім қаптап, сол уақыт ішінде шын мәнінде қанша жұмыс істеуге болатынын түсінемін. Кейін жұмысшылардың мен болмаған кездегі жылдамдығын дұрыс бағалай аламын.
Қиындықтарға қарамастан, көкөніс пен жеміс-жидек экспорты – өте табысты бизнес. Бір жүк көлігіне өнімнің өзіндік құнына байланысты $7 мыңнан $200 мыңға дейін тауар сияды. Егер бірдеңесі дұрыс болмай қалса, үлкен шығынға ұшырауға болады.
Teodora Goods-та жұмыс істеген жылдар ішінде барлық ықтимал қиындыққа кезіккен шығармын, бұл саланың ішкі механикасын жақсы түсіндім және цифрландыру арқылы көптеген проблеманы шешуге болатынын білдім.
– Dalatek идеясы қай кезде туды?
– Әдетте стартаперлерде алдымен идея пайда болады, содан кейін қаржы іздейді. Ал менде бәрі керісінше болды. 2020 жылы менің болашақ кофаундерім әрі инвесторым Лазиз Адхамов экспорт процесін цифрландыратын агротех-платформа жасағысы келетінін айтып, мені жобаға кеңесші болуға шақырды.
Келістім, бірақ алғашқы кездесуде мені директор ретінде таныстырды, кейін компаниядан үлес те алдым.
– Алғашқы кезеңде қандай қиындықтар болды?
– Сол кезде менің стартапқа қатысты тәжірибем де, IT саласында білімім де жоқ еді. Сондықтан ұзақ уақыт бойы процестерді зерттеп, Лазиздің идеяларын жүзеге асырып, бәріне үлгеруге тырыстым.
Astana Hub және Google For Startups-тың Silkway Accelerator бағдарламасына қабылданғаным маған қатты көмектесті. Teodora Goods-тағы тәжірибеме байланысты мені құрметтей бастады, себебі бұл компанияның алғашқы жылында-ақ айналымы $500 мыңға жеткен. Бірақ Dalatek-тегі үлесімнің қанша екенін айтқанда, трекерлер шарт қойды: егер сол күннің ішінде кофаундермен сөйлесіп, үлесімді көбейтпесем, бағдарламада ары қарай өтпеймін деді. Ақыры үлесімді арттыра алдым.
Бұл бағдарлама стартаптың қалай жұмыс істейтінін және қандай проблемалар болуы мүмкін екенін түсінуге көмектесті. Бірақ негізінен бәрін тәжірибе арқылы үйренуге тура келді.
«Көп фейлден өттік және оларды қабылдадық»
– Жобаны қандай қаражатпен дамыттыңыздар?
– Dalatek-ке жалпы $170-200 мыңдай инвестиция салынды, оның басым бөлігі алғашқы екі жылда жұмсалды. Бірақ бұл әдеттегі инвестиция тарту болған жоқ. Әр айдың соңында Лазизге шығындар туралы есеп беріп, қажетті соманы алып отыратынбыз: орта есеппен айына $5-10 мың.
– Табысыңызды қашан көре бастадыңыз?
– Тұрақты пайдаға жұмыс істеген үшінші жылы шыға бастадық. Сол кезде HoReCa сегментімен жұмыс істей бастадық. Біз азық-түлік базарлары мен мейрамханалар арасында делдал болдық. Өнімді көтерме бағамен сатып алып, бөліп, мейрамханаларға жеткізіп тұрдық. Клиент табуда қиындық болған жоқ: қоғамдық тамақтану орындары бізбен жұмыс істеуге қуана келісті, өйткені олар көтерме жеткізушілермен тікелей байланыса алмайтын. Кейде мейрамханаға бар болғаны 5 кг картоп керек, ал фермерлер тауарды 20 тоннадан төмен сатпайды.
Осы схема бойынша 4 ай жұмыс істедік. Ай сайын айналымды 2 есе өсіріп отырдық. Нәтижесінде айлық айналым $70 мыңға жетті. Біздің табысымыз – осы соманың 10%-ы, яғни шамамен $7 мың.
– Соған қарамастан, бұл бағытты жауып тастадыңыздар. Неге?
– 35 мейрамханаға жеткенде жүйе бұзылды. Клиенттер тауар сапасына және жеткізудегі ақауларға шағымдана бастады. Тұрақтылықты бақылау мүмкін болмады: жұмыс таңғы 5-те басталып, 6:30-да тауар мейрамханаларға жеткізілу керек. Осы уақыт ішінде өнімді сатып алу, партияларға бөлу, шот-фактура рәсімдеу сияқты жұмыстарды атқару қажет.
Үнемі осындай қарбалас жағдайында толық бақылауға уақыт та, ресурс та қалмайды. Сөйтіп кейде жәшіктің астында бүлінген немесе дұрыс емес өнім түсіп кететін жағдайлар болды.
– Dalatek 5 жыл ішінде бірнеше рет өзгерді. Қазір стартап немен айналысады?
– Жобаны қайтадан құрып жатырмыз. Өте көп фейлдерден өттік, оларды қабылдадық және өзімізді стартап деп атауды доғардық. Мобильді қосымша немесе басқа цифрлық өнім жасамас бұрын фермерлер, ірі бизнес және мемлекет арасындағы процестерді жолға қою маңызды екенін түсіндік. Сондай-ақ елде бар үлкен проблеманы шешу керек.
– Қандай проблема туралы айтып отырсыз?
– Өзбекстанда ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаудың нақты стратегиясы жоқ: елде өсірілетін өнімнің шамамен 70%-ы зая кетеді. Басқа елдерде де жағдай шамамен сондай. Себебі процестер жолға қойылмаған.
Экспорт стратегиясы әр өнімге бөлек жасалуы тиіс. Ағашта өсіп, 3 аптада шіріп кететін шие мен жарты жыл сақтауға болатын бақша асқабын бір схемамен сату мүмкін емес. Сондай-ақ шаруа қожалығының көлемі де маңызды. Агросаланы түсінбейтін көптеген кәсіпкерлердің қатесі – процеске қатысушылардың бәріне ортақ бір шешім ұсынуға тырысуы. Әрине, нәтиже болмайды.
8 жыл бойы бұл салада жүріп түрлі елде оқыдым. Жақында бір ай Жапонияда болдым. Бұл сапар менің стратегиямды өзгертті: алдымен ел көлемінде ең болмағанда бір өнім бойынша жағдайды тәртіпке келтіру керек екенін түсіндім, содан кейін барып басқаларын қосуға болады.
– Жұмысты неден бастадыңыз?
– Ташкентке оралып, көп ұзамай бірден ынтымақтастық туралы бірнеше ұсыныс алдым. Қазір үш мемлекеттік мекемеде кеңесші ретінде жұмыс істеп жатырмын. Қызанақ жеткізу тізбегін іске қосып жатырмыз. Қызанақ өсіретін ұсақ және ірі фермерлерден кооператив құрып, бәрін бір заңды тұлға мен бір банктік есепшотқа біріктіріп жатырмыз. Содан кейін бірлесе стратегия құрып, өнімді ел ішінде және экспортқа сататын боламыз.
Сонымен бірге кооператив мүшелеріне арналған сақтандыру өнімдерін іске қосуды жеделдетіп жатырмын. Азық-түлік экспорты – бір күнде $100 мың жоғалтуы мүмкін аса тәуекелді бизнес, бірақ елде әлі күнге шейін ешқандай қорғаныс құралдары жоқ. Банктік шешімдермен де айналысып жатырмыз, мысалы факторинг және сатып алуды қаржыландыру.
Сақтау инфрақұрылымы – бөлек бағыт. Өзбекстанда суық қоймалар көп, бірақ көбіне жалға беру ресми емес, келісімшартсыз жүреді, сондықтан мәселе туғанда өз құқығыңды қорғай алмайсың. Сондықтан пилот аясында суық қоймаларды тексеру және стандарттау жөніндегі жұмысты жүргізіп жатырмыз, осылайша өнімнің сапалы сақталуына кепілдік беріледі.
Сонда фермерден бастап супермаркетке, мейрамханаға және шетелдік клиентке дейін тауар кедергісіз жететін жабық тізбек қалыптасады. Қазір фермерлерді таңдап қойдық, сақтандыру және банктік өнімдер ішінара дайын, ал қоймалар тексеруден өтуде.
Толығырақ Digitalbusiness.kz сайтында
Бөлісу
